Gần đây, một số quốc gia tại châu Á đã tăng cường giám sát vì xuất hiện các ổ dịch Nipah, khiến nhu cầu cập nhật kiến thức phòng tránh trở nên cấp thiết. Nipah là bệnh do virus, có thể lây từ động vật sang người và cũng có thể lây từ người sang người, với tỷ lệ tử vong cao trong nhiều đợt bùng phát.
Bài viết này tập trung vào các nguyên tắc phòng tránh thực tế, dễ áp dụng trong sinh hoạt, đi lại và môi trường làm việc.
Trong bối cảnh rủi ro dịch bệnh có thể tác động trực tiếp đến di chuyển, lao động và hoạt động kinh doanh, cách phòng bệnh hiệu quả nhất là giảm điểm chạm rủi ro: tránh nguồn lây, kiểm soát vệ sinh, và phản ứng sớm khi có triệu chứng. Với Nipah, điều này càng quan trọng vì hiện chưa có vaccine phổ cập và điều trị đặc hiệu chủ yếu là hỗ trợ.
Nhận định rủi ro trong giai đoạn hiện nay
- Nipah thường xuất hiện theo cụm ca bệnh tại một số khu vực châu Á, đặc biệt liên quan đến dơi ăn quả (ổ chứa tự nhiên) và đôi khi là lợn, cùng các yếu tố phơi nhiễm thực phẩm hoặc tiếp xúc gần.
- Khi có ổ dịch, rủi ro với cộng đồng nói chung thường tăng mạnh ở nhóm:
- Người sống hoặc đi đến vùng có ca bệnh.
- Nhân viên y tế, người chăm sóc bệnh nhân.
- Người tiếp xúc động vật nghi nhiễm hoặc thực phẩm có nguy cơ.
Nipah lây qua đâu? Nắm đúng đường lây để chặn rủi ro
Các kênh lây nhiễm thường được nhắc đến trong tài liệu y tế gồm:
- Động vật sang người: tiếp xúc với dơi hoặc lợn nhiễm bệnh, hoặc dịch tiết của chúng.
- Thực phẩm bị nhiễm: điển hình là nhựa chà là (date palm sap) tươi có thể bị dơi làm nhiễm bẩn ở một số vùng.
- Người sang người: tiếp xúc gần với người bệnh, đặc biệt qua dịch tiết đường hô hấp hoặc dịch cơ thể trong chăm sóc y tế hoặc chăm sóc tại nhà.
Cách phòng tránh bệnh Nipah theo tình huống thực tế
A. Phòng tránh trong sinh hoạt hằng ngày
- Rửa tay đúng cách bằng xà phòng và nước sạch, nhất là sau khi đi ngoài về, trước khi ăn, sau khi tiếp xúc bề mặt công cộng.
- Ăn chín uống sôi: ưu tiên thực phẩm nấu chín, nước uống an toàn; hạn chế đồ sống tại khu vực đang cảnh báo dịch.
- Rửa sạch trái cây, che đậy thực phẩm để giảm nguy cơ bị động vật (đặc biệt là dơi) tiếp xúc.
B. Tránh phơi nhiễm từ dơi và động vật nghi nhiễm
- Không chạm vào dơi (sống, ốm hoặc chết), không xử lý xác động vật khi không có bảo hộ.
- Tránh tiếp xúc với lợn ốm hoặc chết; nếu làm việc trong trang trại, lò mổ, thú y:
- Đeo găng, khẩu trang phù hợp, kính chắn giọt bắn khi cần.
- Vệ sinh khử khuẩn dụng cụ, khu vực làm việc.
- Không thu gom hoặc tiêu thụ thực phẩm có dấu hiệu bị động vật gặm, rơi vãi hoặc nhiễm bẩn.
C. Lưu ý riêng với nhựa chà là (date palm sap) và sản phẩm tươi
- Ở các vùng có tập quán dùng nhựa chà là tươi, khuyến cáo chung là ngăn dơi tiếp cận nhựa chà là và tránh dùng sản phẩm có nguy cơ nhiễm bẩn.
- Nếu bạn đi du lịch tới khu vực có cảnh báo, nguyên tắc an toàn là không dùng nhựa chà là tươi chưa xử lý nhiệt và ưu tiên đồ uống đóng gói, đun sôi.
D. Phòng lây từ người sang người
- Hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng sốt kèm ho, khó thở hoặc dấu hiệu thần kinh (lơ mơ, co giật).
- Khi chăm sóc người bệnh:
- Đeo khẩu trang, rửa tay trước và sau chăm sóc.
- Không dùng chung đồ cá nhân.
- Vệ sinh bề mặt thường xuyên chạm.
- Với cơ sở y tế, ưu tiên tuân thủ quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn để giảm lây chéo.
4) Khi nào cần đi khám và tự theo dõi ra sao?
Bạn nên liên hệ cơ sở y tế hoặc đường dây y tế địa phương nếu có:
- Sốt, đau đầu, mệt lả, triệu chứng hô hấp hoặc dấu hiệu thần kinh bất thường
- Và có yếu tố phơi nhiễm: đi từ vùng có ổ dịch, tiếp xúc gần ca nghi nhiễm, hoặc tiếp xúc động vật hay thực phẩm nguy cơ
Trong trường hợp có phơi nhiễm, theo dõi sức khỏe sát và làm theo hướng dẫn cơ quan y tế là cách an toàn nhất.
5) Lời khuyên cho cá nhân và doanh nghiệp (góc nhìn quản trị rủi ro)
- Cá nhân/nhà đầu tư: cập nhật thông tin từ cơ quan y tế chính thống, tránh tin đồn gây hoảng loạn; ưu tiên kế hoạch di chuyển linh hoạt nếu điểm đến có cảnh báo.
- Doanh nghiệp: chuẩn hóa quy trình vệ sinh, truyền thông nội bộ về an toàn dịch tễ, thiết lập phương án làm việc thay thế nếu có rủi ro gián đoạn nhân sự tại khu vực có cảnh báo.
Phòng tránh Nipah không cần biện pháp quá tay, nhưng cần làm đúng các nguyên tắc cốt lõi: tránh tiếp xúc nguồn lây (dơi, động vật nghi nhiễm), ăn chín uống sôi, kiểm soát vệ sinh, và phản ứng sớm khi có triệu chứng hoặc có lịch sử phơi nhiễm. Trong giai đoạn có cảnh báo dịch, việc theo dõi khuyến cáo từ cơ quan y tế là lớp phòng vệ quan trọng nhất.
FAQ
- Nipah có lây từ người sang người không? => Có. Nipah có thể lây từ người sang người khi tiếp xúc gần, đặc biệt trong chăm sóc y tế hoặc chăm sóc tại nhà.
- Có vaccine phòng Nipah chưa? => Hiện chưa có vaccine phổ cập, vì vậy phòng bệnh chủ yếu là giảm phơi nhiễm và nâng cao nhận thức.
- Biện pháp đơn giản nhất để giảm rủi ro là gì? => Rửa tay đúng cách, ăn chín uống sôi, tránh tiếp xúc dơi hoặc động vật nghi nhiễm và tránh thực phẩm có nguy cơ bị nhiễm bẩn.